Yaşam sürecimde epey fiziksel travmalar yaşadım. 17 yaşımda neredeyse böbreğimden oluyordum. Patlamaya ramak kalmış bir apandisitle futbol sahasına çıkınca ameliyat sonrası yoğun bakımlık oldum. O esnada da ciğerim çökmüş…Öbür tarafa 2 kez gidip gelmişim! Ardından da bir beyin kanaması. Geçenlerde de bir başka tıp uzmanı bağırsağımın bir kısmını almaya kalktı…Dar kurtardım! Menüsküs yırtılmalarını, mide kanamalarını saymıyorum bile!

Ama bunların en zoru futbol sayesinde uğradığım sakatlıktı. Yediğim bir tabanla diz bağlarımın (ACL) biri koptu, diğer bir bağ da yırtıldı. O zaman ne MR ne de artroskopi var. Büyük bir takımımızın doktoru da olan, konusunda uzman (!) bir tıp adamı bana alaturka tuvalete oturup-kalkar gibi (squat diyemedi !) bir tedavi verince yırtılan bağı da kopardım. Çalıştığım Swissair vasıtasıyla Zurih’te dönemin en meşhur spor cerrahı Prof. Glinz tarafından 4.5 saate yakın bir ameliyat geçirdim. Alt baldırımdan aldıkları bağları dizime naklettiler. Haftada bir uçakta olan ben her detektörden geçişte dizimdeki vidalar yüzünden terörist muamelesi görünce Kantonspital’den bir belge edinip kurtuldum. Ayakbileğimden kalçama kadar, zaman içinde küçültülen bir alçı ile 4 ay zaman geçirdim. Koltuk deynekleri adeta benden bir parça olmuş, inşaaat çukurlarını Duplantis gibi geçiyordum! Burada bir doktor “yahu niye ta İsviçrelerde oldun bu ameliyatı, biz burada yapardık” derken elektrikli testere ile son alçıyı keseceğine kasığımdaki ana-arteri de götürüyordu da dar kurtardık, izi miras kaldı! Ortaya çıkan ise bacak değil adeta ince bir dal parçasıydı. Ancak alçı içindeyken verilen tedaviyi öyle ciddiye alıp uygulamıştım ki kaslarımın durumu Glinz’i memnun etti. Bana söylediğini ömrüm boyu unutmayacağım: “Yakın geçmişte sizin çok meşhur iki sporcunuzu getirdiler bana. Biri futbolcu diğeri basketçi. İkisi de post-operasyon döneminde önerilenleri yeterli yapmadan sahaya döndükleri için spor yaşamları genç yaşta bitti. Seni kutluyorum.”

Yaşım oldu 74. Bazen haftada 5’e varan spor yapıyorum. Merdiven çıkıp inmeye bayılıyorum. Evet tıp çok ilerledi…Durmuyor da. Ama o dizler yok mu o dizler. Tıp ne denli ilerlese de, dizlerinizi kollamazsanız sizi ilk terkeden onlar oluyor.

Amerikan Futbolu ve Buz Hokeyi gibi branşlardan dolayı diz sakatlıklarında ABD herkesden ötededir. Yapılan araştırmalar sürekli bu sakatlıklarla ilgili yeni yöntemler ortaya koyuyor. Damdan düşenin halinden ancak damdan düşen anlar mealinden “Washington Post”tan edindiğim bu yazı dizisini tercüme edip yayınlıyorum.

İyi okumalar…Hoş kalınız.

Bekir EMRE

--------------------------------------

20’li, 30’lu, 40’lı Yaşlarda ve Sonrasında
Dizlerinize Nasıl Bakmalısınız?

Güncel bilimsel araştırmalar, dizlerimizin düşündüğümüzden çok daha dayanıklı olabileceğini gösteriyor.

Dizlerimiz, tek bir düzlemde ileri geri hareket eden menteşe tipi eklemlerdir. Vücut ağırlığımızı taşırlar ve hareket etmemizde merkezi bir rol oynarlar. Yürüyüşe çıkmak, merdivenleri tırmanmak, spor yapmak, çocukları kucağa almak, arabadan inmek, sağlıklı bir şekilde yaşlanmak ya da bu cümleyi okuduktan (veya yazdıktan) sonra masanızdan rahatça kalkmak mı istiyorsunuz? Bunun için sağlıklı dizlere ihtiyacınız var.

Geleceğimiz de bu menteşe tipi eklemlere bağlı.

Ancak dizler çoğu zaman yanlış anlaşılır. British Columbia Üniversitesinde, Kelowna’da görev yapan; spor yaralanmalarını araştıran ve tedavi eden fizyoterapist ve klinik tıp doçenti Jean- Francois Esculier, diz sağlığını korumaya yönelik görüşlerle ilgili olarak, “İnsanların bu konuda güçlü fikirleri var.” diyor.

Örneğin Esculier’in yürüttüğü ve 2.514 yetişkinin katıldığı 2022 tarihli bir araştırmada, katılımcıların yarısından fazlası, uzun mesafe koşusunun diz artriti riskini artırdığını düşündüğünü belirtti. Ancak araştırmalar, koşucuların genel olarak diğer insanlara kıyasla ağrılı diz artriti geliştirme olasılığının daha düşük olduğunu ve artrit gelişse bile hastalığın genellikle daha yavaş ilerlediğini gösteriyor. Hatta koşmak, diz kıkırdağının güçlenmesine yardımcı olabilir.

Aslında güncel bilimsel bulgular, dizlerimizin geçmişte pek çok araştırmacının, klinisyenin ve diz sahibi kişinin düşündüğünden daha dayanıklı olabileceğine işaret ediyor. Şansımız yaver gider ve gerekli hazırlıkları yaparsak dizlerimiz hayatımız boyunca sağlıklı kalabilir. Bununla birlikte dizlerimiz yaşlandıkça değişime uğrar. Bu değişimlerin bazıları kaçınılmaz gibi görünürken diğerleri değiştirilebilir niteliktedir. Başka bir deyişle, dizlerimizin geleceği üzerinde bir ölçüde kontrol sahibiyiz.

Aşağıda yetişkinlik döneminde dizlerimiz hakkında bilimsel araştırmalara dayalı bir rehber bulacaksınız: Dizlerimizin nasıl çalıştığı, yaşla birlikte nasıl değiştiği ve onları en iyi şekilde korumak için neler yapabileceğimiz.

Dizi, üç kemiğin kesişimi oluşturur: uyluk kemiği (femur), kaval kemiği (tibia) ve diz kapağı (patella). Bu kemiklerin uçları, koruyucu bir tabaka oluşturan ince eklem kıkırdağıyla kaplıdır.

Ön çapraz bağ (ACL), yırtılması sporcuların kariyerini kesintiye uğratması veya sona erdirmesiyle tanınan bir bağdır ve bu kemikleri birbirine bağlar.

Menisküs adı verilen, hilal biçimindeki iki kalın kıkırdak yapı, femur ile tibia arasındaki boşluğu yastık gibi destekler.
Sinovyal sıvı adı verilen berrak, jel kıvamındaki bir sıvı ise eklemin tamamını yağlayarak hareketi kolaylaştırır.

Üç büyük kas grubu dize bağlanır ve diz ekleminin sabitlenmesine yardımcı olur.

GENÇ YAŞLARDAKİ DİZLER

Bu yaşlarda dizler genellikle çok az bakım ve ilgi gerektirir. Eklem kıkırdağı çoğunlukla en kalın ve sağlıklı hâlindedir; kemikler güçlü, tendonlar ise büyük ölçüde sağlamdır.

Tesadüf değildir ki yetişkinler fiziksel açıdan en aktif oldukları dönemleri de genellikle bu yıllarda yaşarlar. Bununla birlikte araştırmalar, çoğumuzun yaşam boyu fiziksel aktivite düzeyinin yaklaşık 3 yaşında zirveye ulaştığını ve sonrasında düşmeye başladığını gösteriyor.

Kanada’daki McMaster Üniversitesinde kas-iskelet sistemi sağlığının uzun yıllar korunması üzerine çalışan egzersiz bilimcisi Keith Baar’a göre fiziksel aktivite, erken yetişkinlik dönemi de dâhil olmak üzere sağlıklı eklemlerin anahtarıdır.

Yürüdüğümüzde veya başka bir şekilde hareket ettiğimizde dizlerimiz bükülür ve eklem kemikleri kıkırdağı sıkıştırır. Bu sıkışma kıkırdağın içindeki sıvının dışarı çıkmasını sağlar. Dizler düzeldiğinde ise kıkırdak yeniden sıvıyı içine çeker, şişerek eski hacmine kavuşur. Böylece oksijen ve besin maddeleri bakımından zengin sıvı kıkırdağa ulaşır. Döngüsel yüklenme adı verilen bu süreç, kıkırdağın beslenmesine ve yenilenmesine yardımcı olur.

Fiziksel aktivite, döngüsel yüklenmenin temelini oluşturur.

2024 yılında yapılan bir araştırmada, genç yetişkinler 30 dakika boyunca hareketsiz şekilde ayakta durduklarında diz kıkırdaklarının bu süre boyunca neredeyse tamamen sıkışmış durumda kaldığı görüldü. 50 dakika boyunca uzandıklarında ise kıkırdak toparlanmaya başladı. Ancak 10 dakika yürüdüklerinde diz kıkırdakları, dinlenme durumuna kıyasla üç kat daha hızlı biçimde yeniden eski hacmine kavuştu.

Genç yaşlardaki dizler de bazı zorluklarla karşılaşır. Kas kütlesi ve kas gücü yaklaşık 30 yaşından itibaren azalmaya başlar. Bu düşüş, özellikle dizi sabitlemeye yardımcı olan büyük bacak kaslarında belirgindir. Kaslar küçülürken dizlerde herhangi bir farklılık hissedilmeyebilir; ancak dizler yaralanmalara ve osteoartrite karşı daha savunmasız hâle gelebilir.

Spor yaralanmaları da ilerleyen yıllarda diz sorunlarına zemin hazırlar. Ön çapraz bağ yırtıklarının görülme sıklığı erkeklerde yaklaşık 25, kadınlarda ise 18 yaş civarında zirveye ulaşır ve bu yaralanmaların uzun vadeli sonuçları olabilir. Bazı tahminlere göre ön çapraz bağını yırtan gençlerin yaklaşık yarısında on yıl içinde erken artrit belirtileri gelişir.

ORTA YAŞLARDA DİZLER

Bu dönemde dizlerimiz bize sorun çıkarmaya başlayabilir. Diz artriti tanısının en sık konulduğu yaş yaklaşık 55 olsa da 40’lı yaşlardaki kişilerde de vakalar artmaktadır.

Araştırmalar, artrit gelişmese bile dizlerde orta yaş döneminde endişe verici değişimler yaşanabildiğini gösteriyor.

Sinovyal sıvı azalmaya ve akışkanlığını sağlayan kıvamını kaybetmeye başlayabilir.

Bacak kaslarının gücü, kuvvet üretme kapasitesi ve kas kütlesindeki azalma hızlanır. Hareketsiz bir yaşam süren orta yaşlı kadınlar ve erkekler, her on yılda kas güçlerinin ve kas kütlelerinin yaklaşık yüzde 10’unu kaybedebilir. Bu durum dizleri de zayıflatır.

Kıkırdak sıklıkla incelir ve yıpranır. 2018 yılında yapılan bir araştırmada, 40 yaş ve üzerindeki yetişkinlerin diz görüntülemelerinde eklem kıkırdağı yırtıklarına rastlandı. Üstelik bu kişilerin yaklaşık yarısı diz ağrısından şikâyet etmemişti. Katılımcıların yaklaşık yüzde 20’sinde ise menisküs yırtığı vardı; bu durum bazı kişilerde kıkırdak hasarıyla birlikte, bazılarında ise tek başına görülüyordu.

Vücut ağırlığı da artabilir. Bazı tahminlere göre kadınlar ve erkekler orta yaş boyunca yılda ortalama yarım kiloya yakın kilo alır. Bu artış, dizlere binen yükü artırabilir ve vücuttaki iltihabi süreçleri güçlendirebilir. Bu süreçlerin dize zarar verdiği ve artrit riskine katkıda bulunduğu düşünülmektedir.

Birçoğumuz bu dönemde daha hareketsiz bir yaşam sürmeye başlarız. Orta yaşlarda günlük adım sayısı genellikle 5.500 civarında veya bunun altında seyreder. Daha az hareket etmek, kıkırdağın sağlığını etkileyen döngüsel yüklenmenin de azalması anlamına gelir.

İyi haber şu ki orta yaşlarda egzersize devam etmek veya fiziksel aktiviteyi artırmak dizleri korur. Özellikle ağırlık çalışmaları faydalıdır.

2024 yılında 2.607 kadın ve erkeğin verilerini inceleyen bir araştırma, 50 yaşından önce yapılan direnç egzersizlerinin ilerleyen yaşlarda diz ağrısı veya artrit gelişme riskini yüzde 20 ya da daha fazla azaltabildiğini ortaya koydu.

Orta yaşlarda düzenli yürüyüş yapmak da dizler için yararlıdır.

Uzun mesafe koşuları bile fayda sağlayabilir.

2019 yılında yapılan bir araştırmada, ilk maratonlarına hazırlanacak 82 orta yaşlı kadın ve erkeğin dizleri, antrenman programına başlamadan önce görüntülendi. Taramalarda kıkırdak, tendon ve diğer yapılarda yaygın hasarlar görülmesine rağmen katılımcıların hiçbiri diz ağrısı bildirmemişti.

Altı ay boyunca antrenman yaptıktan ve Londra Maratonu’nu tamamladıktan sonra yeniden görüntüleme yapıldı. Sonuçlar, koşucuların dizlerinin önceye kıyasla daha sağlıklı göründüğünü, kıkırdak ve diğer dokulardaki hasar bulgularının azaldığını ortaya koydu.

İLERİ YAŞLARDAKİ DİZLER

Dizlerimizin sorunlarının belirginleştiği dönem genellikle bu yıllardır.

ABD’de her yıl gerçekleştirilen yaklaşık 800.000 diz protezi ameliyatının büyük bölümü, hükümet istatistiklerine göre 60’lı yaşlardaki kişilere uygulanıyor. Ameliyat sayısı yaklaşık 66 yaşında zirveye ulaşıyor.

Yaygın eklem sorunları bu dönemde genellikle daha belirgin hâle gelir ve birbirini etkileyerek artar. Örneğin araştırmalar, ileri yaştaki insanların çoğunda en az bir menisküs yırtığı bulunabileceğini gösteriyor. Üstelik bu kişilerin dizlerinde herhangi bir ağrı olmayabilir.

Kemikler arasındaki kıkırdak da 60 yaşından sonra genellikle daha hızlı incelir. Bunun sonucunda femur ile tibia arasındaki yastıklama azalır ve iki kemik arasındaki mesafe daralır ya da tamamen ortadan kalkabilir. Eklem aralığında daralma adı verilen bu durum, diz artritinin temel belirtilerinden biridir ve hareket sırasında kemiklerin birbirine sürtünmesine yol açabilir.

Genel olarak ileri yaştaki dizlerde, genç dizlere kıyasla daha az miktarda kayganlaştırıcı sinovyal sıvı bulunur. Ayrıca bu sıvı daha sulu hâle gelir ve daha az besin maddesi taşır.

Kas ve güç kaybı da bu dönemde hızlanır. Özellikle dizleri sabitlemek açısından önemli olan uyluk bölgesindeki büyük kuadriseps kasları, bu kayıptan orantısız biçimde etkilenir.

Ancak araştırmacılara göre bu etkilerin neredeyse hiçbiri yaşlanmanın kaçınılmaz sonuçları değildir. Özellikle fiziksel aktivite sayesinde bunların birçoğu azaltılabilir veya önlenebilir.

Sadece biraz daha fazla yürümek bile ileri yaştaki insanların çoğunda diz sağlığını ve işlevini iyileştirir.

Bir araştırmada, diz artriti bulunan veya bu hastalık açısından risk taşıyan ileri yaştaki kişilerin günde en az 6.000 adım atmaları durumunda hareket kabiliyetlerini korudukları ve daha az ağrı hissettikleri görüldü.

Günde 6.000 adımdan daha az atan kişilerde bile günlük adım sayısına eklenen her 1.000 adım için diz işlevinde yaklaşık yüzde 16 oranında iyileşme gözlendi.

Çömelme hareketleri (squat) de etkili bir egzersizdir. Çünkü özellikle kuadriseps kaslarını çalıştırır.

2021 yılında Scientific Reports dergisinde yayımlanan bir araştırmada, 16 ileri yaşlı kadın ve erkek 12 haftalık bir sandalye squat programına başladı. Programın sonunda kuadriseps kaslarının hacmi ve gücü arttı. Katılımcılar ayrıca sandalyeden daha hızlı kalkabilir hâle geldi. Sandalyeden kalkma hızı, dizlerin sağlıklı olmasına büyük ölçüde bağlı olan işlevsel kas gücünün göstergelerinden biridir.

Bu yazı, diz sağlığı üzerine bir hafta boyunca yayımlanacak yazı dizisinin ilk bölümüdür. Yarın, diz doktorlarının ağrıyan dizlere yapılabilecek en kötü şey hakkında neler söylediğini öğrenin.

--------------------------------------

Devamı “Ah O Dizler ! (2)” geliyor.